In dit essay vergelijkt Sugit de ideeën van de Nederlandse filosoof Spinoza
met het inzicht van Osho
Dit is deel twee van een serie over de Nederlandse filosoof Benedictus de Spinoza (1632-1677). Het eerste deel, Spinoza, A Rational Mystic? geschreven door mijn vriend en landgenoot Srajan, is een historische inleiding, die je het beste eerst kunt lezen.
Eerder in het Engels verschenen in Osho News: Spinoza, A Rational Mystic!
In dit deel zal ik proberen de belangrijkste dingen die hij beweert, in zijn eigen woorden weer te geven, en uit te leggen waarom zijn ideeën de meest radicale waren en zijn van de westerse Verlichting. Ideeën die in feite niet zijn opgepikt in onze cultuur en die uiterst relevant zijn. Min of meer impliciet vergelijk ik wat Spinoza zegt met het werk van Osho.
Hoe ik bij Spinoza terechtkwam
Ik raakte tijdens mijn studie geïnteresseerd in (westerse) filosofie. Ik had groot respect voor de analytische filosofie, die in die context de mainstream was, en natuurlijk voor de Europese Verlichting. Allemaal behoorlijk braaf, maar met een zekere intuïtieve twijfel: het drong tot me door dat het allemaal veel woorden waren, en vooral dat, als het al nut had, het een individu naar ‘het goede leven’ moest leiden, wat in het grootste deel van de filosofie ontbrak.
Een van de torenhoge figuren was Wittgenstein en zijn Tractatus Logico-Philosophicus, en ik was geschokt toen ik ontdekte dat hij, nadat hij dacht de filosofie voor eens en voor altijd te hebben opgelost en dorpsschoolmeester was geworden, toch terug moest komen en opnieuw moest beginnen.
Osho gaf me even rust van dat hoofdstuk. Zijn meningen over filosofen waren over het algemeen vernietigend en, in mijn ogen, terecht. Toch heb ik me altijd afgevraagd of er in het westerse denken ruimte zou zijn voor de oproep tot ultieme vrijheid en verantwoordelijkheid vanuit het Oosten. Hoe is het mogelijk dat wij, dat wil zeggen mijn soort mensen, de westerlingen, materieel zo almachtig en spiritueel zo volkomen arm zijn?
Bewustzijn wordt over het algemeen beschouwd als het meest raadselachtige probleem in de wetenschap. Lichaam en geest worden gezien als los van elkaar staand, een volledig dualisme. Tegelijkertijd is de geest zogenaamd de baas over alles wat men doet. Als je lichaam zich slecht gedraagt (zondigt!), ben je vrij om dat naar believen te veranderen, als je het maar echt zou willen.
Hoewel de Bijbel in progressieve kringen niet langer het officiële wetboek is, is onze cultuur nog steeds doordrenkt van het idee van een Schepper en zijn afzonderlijke schepping. Een paternalisme dat zich steeds meer manifesteert in het gebrek aan respect voor het leven en de natuurlijke wereld om ons heen, of in vrouwenhaat, of in het gemak waarmee andere culturen als onwaardig worden beschouwd.
Hoe anders zijn de ideeën van het Oosten; ik voel me gezegend dat ik in aanraking ben gekomen met Osho’s commentaren op dit alles. Verlichting, wat het ook moge zijn, is relevant en mogelijk.
Enkele jaren nadat ik Osho had ontmoet, kwam ik een 800 pagina’s tellend academisch boek tegen met de titel Radical Enlightenment, een boek over Spinoza, en kocht het in een opwelling. Maar toen ik erdoor bladerde, vond ik niets over meditatie of zelfontdekking, dus bleef het op de plank liggen om stof te verzamelen.
Osho sprak nooit over Spinoza. Dat is niet verwonderlijk, want tijdens zijn studie filosofie aan de universiteit werd het curriculum waarschijnlijk bepaald door het Angelsaksische denken, waarin Spinoza nooit een prominente plaats innam.
De enige link tussen deze twee mannen die ik zie, is via Nietzsche, over wie Osho veel sprak. Nietzsche erkende Spinoza als een voorganger en was – bij vlagen – enthousiast over zijn ideeën. Maar vreemd genoeg lijkt het erop dat hij, afgaande op de literatuur, Spinoza zelf nooit echt heeft gelezen.
Rond 2010 las ik in een krant over een Nederlandse vertaling van Spinoza’s Ethica en kocht ik het boek. Toen ik erin begon te bladeren, viel mijn mond open. Ik las zinnen die glashelder waren en dingen verkondigden die nieuwer waren dan wat in mijn cultuur gangbaar is. Feitelijke uitspraken die identiek zijn aan het oosterse denken. Het is duidelijk dat deze man de grondslagen van het jodendom en het christendom volledig overboord heeft gegooid en iets beters heeft opgebouwd.
We worden gewaarschuwd dat de Ethica een moeilijk boek is om te lezen. Zeker, omdat hij probeert systematisch te schrijven, vanuit eerste principes. Geen retoriek, geen herhalingen. Het is ontmoedigend om je te verdiepen in de details van zijn axioma’s, stellingen en bewijzen. Maar er is veel tekst die eruit springt en volkomen begrijpelijk is.
Meer: Spinoza, een rationele mysticus!
Sugit is een gepensioneerd financieel adviseur en softwareontwikkelaar.
Hij woont in Nederland met zijn geliefde Praveeta.
