Srajan introduceert Baruch Spinoza, de 17e-eeuwse filosoof die een brug sloeg tussen rede en mystiek, religieuze dogma’s ter discussie stelde en tegelijkertijd wees op een diepgaand verenigde visie op het bestaan.

Benedictus de Spinoza (Baruch Espinosa) (1632–1677) was een Portugese Sefardische jood die leefde in de tijd van Rembrandt, tijdens de Gouden Eeuw van Nederland. De Nederlandse Republiek van de Zeven Verenigde Provinciën was toen een relatief vrij toevluchtsoord voor andersdenkenden. Joden uit Spanje en Portugal, zoals de familie van Spinoza, waren daarheen gevlucht voor de Inquisitie, terwijl hugenoten die door de katholieken in Frankrijk werden vervolgd, hun toevlucht zochten in het relatief tolerante noorden.

Rembrandt: Saul en David. Er wordt gespeculeerd dat de jonge Spinoza mogelijk model heeft gestaan voor David die harp speelt. Niet onmogelijk – Rembrandt en Spinoza waren tijdgenoten en woonden vlak bij elkaar, en Rembrandt gebruikte vaak mensen uit zijn buurt als model.

…
Op 23-jarige leeftijd werd hij uit de Sefardische joodse gemeenschap verstoten vanwege zijn ideeën – maar ook uit angst dat de calvinistische Nederlandse gevestigde orde hieraan aanstoot zou nemen. Hij bleef nog enige tijd in Amsterdam om aan de Latijnse school te studeren, maar verhuisde al snel naar Rijnsburg, een dorp in de buurt van Leiden. Tegen die tijd had hij het ambacht van het lenzen slijpen onder de knie, en zijn werk werd geprezen door geleerden zoals Christiaan Huygens, een van de eerste theoretische natuurkundigen, en de grote wiskundige Leibniz.

Spinoza’s voornaam als kind was Bento; later kreeg hij de naam Baruch. Nadat hij uit de joodse gemeenschap was verstoten, nam hij de gelatiniseerde schrijversnaam Benedictus aan. 
Bento, Baruch en Benedictus hebben allemaal dezelfde betekenis: ‘de gezegende’.

…
Spinoza wordt beschouwd als een van de grondleggers van het rationalisme en een van de belangrijkste inspirators van de Verlichting – met name van wat later de ‘radicale Verlichting’ werd genoemd, in tegenstelling tot de meer ‘gematigde Verlichting’ van Descartes en Voltaire, die werd getemperd door religieuze en politieke belangen.

…
In de moderne tijd kreeg het pantheïsme hernieuwde aandacht door zijn theologische en filosofische werk. Ethica was deels een reactie op de beroemde dualistische theorie van Descartes dat lichaam en geest gescheiden zijn. Spinoza stelde dat geest en materie één zijn, beide eigenschappen van één enkele oorspronkelijke substantie – God. In die zin staat hij opmerkelijk dicht bij het oosterse idee van advaita, of non-dualisme.

Spinoza’s pantheïsme, dat de dualistische barrière tussen God en de schepping wegneemt, heeft diepe wortels – in de Griekse stoïcijnse filosofen, in de vroegchristelijke gnostische traditie en in mystici zoals Meister Eckhart. In het Oosten waren de kabbala, het soefisme, de vedanta, het taoïsme en de zen al lang tot soortgelijke non-duale inzichten gekomen. Velen hebben Spinoza’s filosofie vergeleken met deze oosterse tradities, in het bijzonder met advaita. Vreemd genoeg lijkt Spinoza zich echter totaal niet bewust te zijn geweest van de oosterse mystiek.

Men zou kunnen zeggen dat zijn bijzondere verdienste ligt in het feit dat hij tot soortgelijke conclusies is gekomen door middel van systematische ontwikkeling en uitleg – via een wetenschappelijke benadering. Op deze manier bouwde hij een brug tussen rationalisme en mystiek.

Westerse denkers zoals Hegel, Kant, Nietzsche, Wittgenstein en Goethe werden beïnvloed door Spinoza’s geschriften. Toen Albert Einstein werd gevraagd of hij in God geloofde, antwoordde hij: “Ik geloof in de God van Spinoza, die zich openbaart in de ordelijke harmonie van het bestaande, niet in een God die zich bezighoudt met het lot en de daden van mensen.”

Meer: Spinoza, een rationele mysticus?

Eerder verschenen in het Engels op Osho News: Spinoza, a rational mystic?

Vorige afleveringen in de serie ‘Spiritualiteit van de Lage Landen’:

1 De IJssel, een bakermat van spiritualiteit
2 2 Desiderius Erasmus
3 Jan van Ruusbroec, de mystieke kluizenaar
4 Bloeiende landelijke communes in Friesland

   
Srajan is een Nederlandse vertaler van Osho boeken
en redacteur van de website en nieuwsbrief van de Vrienden van Osho.

Osho,
Door van uw meditaties te genieten heb ik het gevoel van vrijheid gekregen dat ik niet aan een bepaalde plek, een bepaald land of zelfs een bepaalde nationaliteit gebonden ben. Dat is echt geweldig. Ik heb het gevoel gehad dat ik me zonder veel angst kon bewegen en me ergens aan kon wijden zonder me opgesloten te voelen.
Waarom voel ik dan, na negen jaar, een bitter verdriet vermengd met dit gevoel van vrijheid?

Vrijheid heeft twee kanten en als je er maar één kant van hebt, één enkele kant, zul je vrijheid voelen vermengd met verdriet. Je moet dus de hele psychologie van vrijheid begrijpen.

De ene kant is vrijheid van: van nationaliteit, van een bepaalde kerk, van een bepaald ras, van een bepaalde politieke ideologie. Dit is het eerste deel van vrijheid, het fundament van vrijheid. Het is altijd van iets. Zodra je deze vrijheid hebt bereikt, zul je je heel licht, heel goed en heel gelukkig voelen. En voor het eerst zul je je gaan verheugen in je eigen individualiteit, omdat je individualiteit bedekt was met al die dingen waarvan je nu bevrijd bent.

Maar dit is slechts de helft en dan zal er verdriet komen, omdat de andere helft ontbreekt. Vrijheid van is vervuld, maar vrijheid voor wat? Vrijheid op zichzelf heeft geen betekenis, tenzij het vrijheid voor iets is, iets creatiefs – vrijheid om te beeldhouwen, vrijheid om te dansen, vrijheid om muziek, poëzie of schilderijen te maken. Tenzij je vrijheid uitmondt in een creatieve uiting, zul je je verdrietig voelen. Want je zult zien dat je vrij bent: je ketenen zijn verbroken, je hebt geen handboeien meer, je hebt geen ketenen meer, je hebt geen gevangenis, je staat onder de sterrenhemel, volkomen vrij, maar waarheen? Dan komt er een plotseling verdriet. Welk pad moet je kiezen? Tot nu toe was er geen sprake van ergens heen gaan – je zat gevangen. Je hele bewustzijn was geconcentreerd op hoe je vrij kon komen, je enige zorg was hoe je vrij kon komen. Nu je vrij bent, moet je een nieuw soort probleem onder ogen zien. Wat moet je nu doen, nu je vrij bent?

Vrijheid op zich heeft niets te betekenen, tenzij je een creatief pad kiest. Ofwel je verdiept je in meditatie voor zelfrealisatie – dat is waar ik het over had: tenzij je wordt zoals Premda, zwanger – of als je een bepaald soort talent hebt dat zich niet heeft mogen ontwikkelen vanwege je ketenen – je kon geen muziek componeren omdat je handen geketend waren, je kon niet dansen omdat je voeten geketend waren. Als je het talent hebt om danser te zijn, wees dan een danser. Dan is je vrijheid compleet, dan is de cirkel rond.

Vrijheid van en vrijheid voor – dit is niet iets nieuws waar je mee te maken hebt. Iedereen die eerst voor vrijheid strijdt en dan plotseling beseft ‘nu ik vrij ben, wat ga ik dan doen?’ wordt hiermee geconfronteerd. Tot nu toe was hij zo in beslag genomen, zo betrokken, zo ontzettend druk. Zelfs in zijn dromen dacht hij alleen maar aan vrijheid. En hij heeft er nooit over nagedacht wat hij gaat doen als hij vrijheid krijgt.

Wat er is gebeurd, is prachtig. Maar er is meer nodig. Je moet een schepper worden. Je moet creativiteit vinden die je vrijheid vervult, anders is de vrijheid leeg. Je moet ofwel iets creëren ofwel iets ontdekken. Breng je potentieel tot werkelijkheid of ga naar binnen om jezelf te vinden, maar doe iets met je vrijheid.

Vrijheid is alleen een kans voor jou. Het is op zichzelf niet het doel. Het geeft je simpelweg de volledige kans om te doen wat je maar wilt. Nu ben je vrij en voel je je verdrietig, omdat je deze kans nog niet hebt benut. Meditatie is goed, muziek is goed, beeldhouwen is goed, dansen is goed, liefde is goed. Maar doe iets met je vrijheid. Blijf niet gewoon zitten met je vrijheid, anders word je verdrietig.

Osho: Sat-Chit-Anand: Truth-Consciousness-Bliss #14

Zodra je je naar binnen keert, is de meditatie begonnen.
Meditatie betekent het vermogen om vol vreugde alleen te zijn,
het vermogen om gelukkig te zijn met jezelf,
het vermogen om jezelf gezelschap te houden.

Bij jezelf zijn is meditatie.
In meditatie is de ander niet nodig;
de vreugde van het alleen-zijn,
niet de ellende van eenzaamheid,
is meditatie…

Meditatie in het Oosten is niet wat men in het Westen onder meditatie verstaat.
In het Westen betekent meditatie contemplatie:
mediteren op God, mediteren op de waarheid, mediteren op liefde…

Meditatie heeft in het Oosten een totaal andere betekenis,
precies het tegenovergestelde van de westerse betekenis.
Meditatie in het Oosten betekent geen object in de mind, geen inhoud in de mind;
niet mediteren op iets, maar alles loslaten;
neti, neti, noch dit, noch dat.

Meditatie is jezelf leegmaken van alle inhoud.
Wanneer er geen gedachte in je beweegt, is er stilte;
die stilte is meditatie.
Er ontstaat zelfs geen rimpeling in het meer van je bewustzijn;
dat stille meer, absoluut stil, dat is meditatie.

En in die meditatie zul je weten wat waarheid is,
zul je weten wat liefde is,
zul je weten wat goddelijkheid is.

Osho: The Dhammapada, The Way of the Buddha, Vol. 6 #1

Image by Joe from Pixabay.