Srajan introduceert Baruch Spinoza, de 17e-eeuwse filosoof die een brug sloeg tussen rede en mystiek, religieuze dogma’s ter discussie stelde en tegelijkertijd wees op een diepgaand verenigde visie op het bestaan.
Benedictus de Spinoza (Baruch Espinosa) (1632–1677) was een Portugese Sefardische jood die leefde in de tijd van Rembrandt, tijdens de Gouden Eeuw van Nederland. De Nederlandse Republiek van de Zeven Verenigde Provinciën was toen een relatief vrij toevluchtsoord voor andersdenkenden. Joden uit Spanje en Portugal, zoals de familie van Spinoza, waren daarheen gevlucht voor de Inquisitie, terwijl hugenoten die door de katholieken in Frankrijk werden vervolgd, hun toevlucht zochten in het relatief tolerante noorden.
Rembrandt: Saul en David. Er wordt gespeculeerd dat de jonge Spinoza mogelijk model heeft gestaan voor David die harp speelt. Niet onmogelijk – Rembrandt en Spinoza waren tijdgenoten en woonden vlak bij elkaar, en Rembrandt gebruikte vaak mensen uit zijn buurt als model.
…
Op 23-jarige leeftijd werd hij uit de Sefardische joodse gemeenschap verstoten vanwege zijn ideeën – maar ook uit angst dat de calvinistische Nederlandse gevestigde orde hieraan aanstoot zou nemen. Hij bleef nog enige tijd in Amsterdam om aan de Latijnse school te studeren, maar verhuisde al snel naar Rijnsburg, een dorp in de buurt van Leiden. Tegen die tijd had hij het ambacht van het lenzen slijpen onder de knie, en zijn werk werd geprezen door geleerden zoals Christiaan Huygens, een van de eerste theoretische natuurkundigen, en de grote wiskundige Leibniz.
Spinoza’s voornaam als kind was Bento; later kreeg hij de naam Baruch. Nadat hij uit de joodse gemeenschap was verstoten, nam hij de gelatiniseerde schrijversnaam Benedictus aan.
Bento, Baruch en Benedictus hebben allemaal dezelfde betekenis: ‘de gezegende’.
…
Spinoza wordt beschouwd als een van de grondleggers van het rationalisme en een van de belangrijkste inspirators van de Verlichting – met name van wat later de ‘radicale Verlichting’ werd genoemd, in tegenstelling tot de meer ‘gematigde Verlichting’ van Descartes en Voltaire, die werd getemperd door religieuze en politieke belangen.
…
In de moderne tijd kreeg het pantheïsme hernieuwde aandacht door zijn theologische en filosofische werk. Ethica was deels een reactie op de beroemde dualistische theorie van Descartes dat lichaam en geest gescheiden zijn. Spinoza stelde dat geest en materie één zijn, beide eigenschappen van één enkele oorspronkelijke substantie – God. In die zin staat hij opmerkelijk dicht bij het oosterse idee van advaita, of non-dualisme.
Spinoza’s pantheïsme, dat de dualistische barrière tussen God en de schepping wegneemt, heeft diepe wortels – in de Griekse stoïcijnse filosofen, in de vroegchristelijke gnostische traditie en in mystici zoals Meister Eckhart. In het Oosten waren de kabbala, het soefisme, de vedanta, het taoïsme en de zen al lang tot soortgelijke non-duale inzichten gekomen. Velen hebben Spinoza’s filosofie vergeleken met deze oosterse tradities, in het bijzonder met advaita. Vreemd genoeg lijkt Spinoza zich echter totaal niet bewust te zijn geweest van de oosterse mystiek.
Men zou kunnen zeggen dat zijn bijzondere verdienste ligt in het feit dat hij tot soortgelijke conclusies is gekomen door middel van systematische ontwikkeling en uitleg – via een wetenschappelijke benadering. Op deze manier bouwde hij een brug tussen rationalisme en mystiek.
Westerse denkers zoals Hegel, Kant, Nietzsche, Wittgenstein en Goethe werden beïnvloed door Spinoza’s geschriften. Toen Albert Einstein werd gevraagd of hij in God geloofde, antwoordde hij: “Ik geloof in de God van Spinoza, die zich openbaart in de ordelijke harmonie van het bestaande, niet in een God die zich bezighoudt met het lot en de daden van mensen.”
Meer: Spinoza, een rationele mysticus?
Eerder verschenen in het Engels op Osho News: Spinoza, a rational mystic?
Vorige afleveringen in de serie ‘Spiritualiteit van de Lage Landen’:
1 De IJssel, een bakermat van spiritualiteit
2 2 Desiderius Erasmus
3 Jan van Ruusbroec, de mystieke kluizenaar
4 Bloeiende landelijke communes in Friesland
Srajan is een Nederlandse vertaler van Osho boeken
en redacteur van de website en nieuwsbrief van de Vrienden van Osho.